Trong một hội thảo khoa học bàn về đổi mới giáo dục do Bộ Giáo dục và Đào tạo tổ chức gần đây, nhiều trí thức, nhà khoa học đã đề nghị thay đổi lối tư duy khoa bảng truyền thống. Lối tư duy nhà văn Nguyên Ngọc gọi là “hư học”, học để thi chứ không phải “học để biết, học để làm việc, học để khẳng định chính mình và học để hòa nhập”, theo định nghĩa của UNESCO.

Bỏ "lối mòn” học vì bằng cấp

Theo GS. Phạm Minh Hạc, nguyên Bộ trưởng Bộ Giáo dục và Đào tạo, đây chính là căn nguyên của căn bệnh thành tích. Là nguyên nhân cốt lõi của những tệ nạn chạy trường, chạy điểm, gian lận thi cử, học không đi đôi với hành, học vẹt.

Đồng tình với quan điểm này, GS. Văn Như Cương cho rằng “Chính vì tư tưởng học để có chứng chỉ, bằng cấp nên đã làm nảy sinh một hệ thống cơ chế quản lý giáo dục theo kiểu điều hành để đi thi, làm nảy sinh môn chính, môn phụ. Một nền giáo dục đáng lẽ ra phải học gì thi nấy lại biến thành thi gì học nấy”.

GS. Cương lấy ví dụ, ngay từ lớp 10-11, nhiều học sinh chỉ tập trung vào những môn thi đại học hoặc thi tốt nghiệp mà bỏ bê các môn khác.

Giáo dục không chỉ có nhiệm vụ dạy người mà còn có nhiệm vụ quan trọng không kém là cung cấp nguồn nhân lực cho phát triển kinh tế quốc dân. Do vậy, một logic tất yếu là cuộc sống cần gì, chúng ta dạy nấy. Tuy nhiên, với tư duy học lấy bằng như hiện nay, ngành giáo dục Việt Nam đang có gì, dạy nấy mà không quan tâm tới nhu cầu nhân lực của xã hội, không quan tâm tới đầu ra cho sản phẩm của mình.

Nói như GS. Nguyễn Minh Thuyết, giáo dục của chúng ta hiện nay đang tách học sinh xa rời thực tế xã hội, ít gắn với sản xuất, ít gắn với thị trường lao động.

“Toàn xã hội ai cũng thích có bằng cấp, nhưng doanh nghiệp thì không quan tâm tới bằng cấp, mà họ quan tâm tới chất lượng, tri thức, kỹ năng của sinh viên đó”, GS. Phạm Minh Hạc nhận xét. 

Điều này ngay chính Thứ trưởng Bộ Giáo dục và Đào tạo Bùi Văn Ga cũng thừa nhận. Đó là lâu nay chúng ta đang giáo dục thế hệ trẻ theo kiểu sách vở, học vẹt, thi xong là quên hết chứ không sử dụng hay phát huy được vào thực tiễn.

Chính với lối tư duy hư học như vậy, nền giáo dục ViệtNamđang "sản xuất" ra những "sản phẩm" làm xã hội thực sự lúng túng. Vì cái gì các em cũng biết (hệ quả của nền giáo dục toàn diện) nhưng không biết gì cả, khi bắt tay vào làm một việc cụ thể là phải đào tạo lại.

Chừng nào còn giữ lối tư duy đó, giáo dục ViệtNamsẽ không thể vươn tới một nền giáo dục thực chất. Nơi mà chất lượng con người, kiến thức thu nạp được thực sự được vận dụng vào cuộc sống chứ không phải chỉ cung cấp những cái tên trên những tấm bằng.

Tạo thêm các lối rẽ vào đời

Lối tư duy sai lầm, lạc hậu cần thay đổi hiện nay là tư tưởng thích làm thầy hơn làm thợ. Đó cũng làhậu quả lớn của suy nghĩ háo danh và thiếu thực tế, gây ra là tình trạng “thừa thầy thiếu thợ”, “thầy dở thợ tồi”.

Tuy nhiên, bên cạnh những bất cập của hệ thống đào tạo nghề hiện nay thì ngành Giáo dục chưa có cơ chế nào bảo đảm có nhiều người được học nghề thực sự.

GS. Văn Như Cương cho rằng “lối suy nghĩ lấy bằng cấp là đích cuối cùng của việc học nên mọi chương trình học từ cấp 1, 2, 3 đều định hướng vào mục tiêu duy nhất là thi đại học”.

Hiện chương trình học phổ thông của chúng ta quá nặng (14 môn học) ngay cả với những em muốn và có khả năng đi học đại học. Do vậy, việc bắt ép các em chỉ muốn học nghề phải học cả chương trình dành cho ôn thi đại học là quá sức các em và “thực sự không cần thiết, không có ích gì cho các em trong cuộc sống”.

GS. Hoàng Tụy nhận xét: “Trẻ em ta học hết 12 năm học THPT thì mệt nhoài, lên đại học và trên nữa thường mau đuối sức khi đua tranh với bạn bè các nước mà ở đó tuổi thiếu niên vừa được học vừa được chơi, chơi mà học, để giành sức sau này có thể tiến lên xa vào những giai đoạn quyết định của cuộc đời”.

Để khắc phục những bất hợp lý trên, GS. Hoàng Tụy cho rằng cần cải tổ hệ thống giáo dục để sau THCS có hai nhánh rẽ: Một số lớn học sinh (khoảng 2/3) sẽ vào trung học hướng nghiệp, chỉ 1/3 vào THPT. Học xong trung học hướng nghiệp có thể đi ngay vào thị trường lao động tìm một việc làm có nghề. Nếu có nguyện vọng nâng cao tay nghề, các em có thể học lên cao hơn như học cao đẳng nghề.

Còn theo đề xuất của GS. Cương, Chương trình kiến thức cơ bản chỉ nên gói gọn trong 2 bậc học tiểu học và THCS. Đến cấp PTTH chỉ kéo dài 11 năm và phân làm 2 nhánh. Một nhánh PTTH truyền thống (chiếm 2/3) dành cho những em có nguyện vọng, khả năng đi học đại học.

Nhánh còn lại là PTTH dạy nghề dành cho những em không có điều kiện (hoàn cảnh khó khăn, phải làm việc giúp gia đình hoặc học lực có hạn) tham gia học nghề luôn. Nhánh PTTH dạy nghề vẫn học văn hóa nhưng nhẹ hơn, ít môn hơn và kèm theo dạy nghề cơ bản theo nhiều trình độ.

Như vậy sau khi tốt nghiệp PTTH các em có thể kiếm sống ngay bằng nghề mình đã học hoặc lựa chọn học tiếp lên Cao đẳng nghề để trở thành người thợ giỏi.

Đây chính là nền tảng bền vững để chúng ta có một đội ngũ những người thợ giỏi, được đào tạo bài bản, vì đây là những người đã lựa chọn nghề bằng sự tự nguyện của bản thân chứ không phải vì không thi được vào đại học.

Bởi chính trong quá trình học nghề song song với học văn hóa các em sẽ xác định được định hướng nghề nghiệp tương lai của mình, xác định được bản thân phù hợp với ngành nghề gì để có sự lựa chọn đúng đắn, thực tế, chứ không phải mất thêm 3 năm học căng đầu ra giải phương trình logarit hoặc phải học như một nhà phê bình văn học rồi lại ra học nghề.

Thậm chí, sau thời gian học nghề nếu các em muốn quay trở lại con đường tri thức thì các em vẫn còn trẻ (17 tuổi) để tham gia lớp dự bị đại học tiếp tục con đường khoa bảng.

Và thực tế cuộc sống đã, đang chứng minh có rất nhiều người thành danh, giàu có hoặc ít nhất là sống tốt nhờ có tay nghề giỏi như nghề may, làm tóc, trang điểm, sửa xe máy, ô tô, đầu bếp… chứ không nhất thiết phải tốn kém tiền bạc, công sức, tuổi trẻ có được tấm bằng đại học nhưng thất nghiệp hoặc lại làm nghề tay chân như một người thợ nghiệp dư.

Do vậy, bên cạnh việc nỗ lực nâng cao tuyên truyền nhận thức cho người dân, xây dựng một nền giáo dục thực học không chạy theo bằng cấp, thì việc nâng cao chất lượng đào tạo nghề, phân luồng, định hướng cải tổ chương trình đào tạo ngay từ cấp PTTH sẽ là cách tư vấn, hướng nghiệp hiệu quả, thiết thực nhất.

Đổi mới giáo dục: Cần bắt đầu từ tư duy

Câu chuyện vui về em bé về nhà ôn bài luôn miệng ê a “rắn là  loài bò, rắn là loài bò…sát không chân, sát không chân” lâu nay vẫn được xem là một ví dụ điển hình cho cách học bị động, học vẹt, cách dạy giáo điều, một chiều.

Thay đổi cách dạy, học và thi cử

Để thay đổi cách truyền thụ kiến thức theo kiểu thụ động này, theo GS. Văn Như Cương, trước tiên phải thay đổi cách dạy, tức là bản thân các thầy, cô phải thay đổi cách truyền thụ kiến thức cho học sinh.

Thay vì lối dạy "độc thoại" như hiện nay, các thầy cô chỉ cần nêu vấn đề, gợi mở vấn đề sau đó khuyến khích các em bày tỏ ý kiến, đánh giá, nhận xét của cá nhân mình. Như thế, học sinh mới thực sự là trung tâm của quá trình dạy-học chứ không phải thầy cô giáo. Có như vậy kiến thức mới thực sự là của các em.

Bên cạnh đó, GS. Hoàng Tụy cho rằng cần đổi mới căn bản tư duy thi tốt nghiệp và tuyển sinh. Theo GS. Hoàng Tụy, “không nên xem kết quả thi tốt nghiệp THPT là căn cứ đánh giá đầy đủ quá trình học tập 12 năm, điều đó thiếu công bằng, không phản ánh đúng kết quả thực tế và gây căng thẳng, tốn kém cho toàn xã hội”.

Ông cho rằng cần coi mỗi môn, mỗi học phần như một "module"; học xong môn nào, học phần nào phải kiểm tra (thi) ngay môn đó, đến cuối cấp không thi lại từng môn, từng học phần nữa mà chỉ phải làm một tiểu luận hoặc qua một kỳ thi nhẹ nhàng, với mục đích chủ yếu kiểm tra trình độ văn hóa phổ quát (giống như kiểm tra chất lượng lắp ráp các module trong nhà máy).

Hơn nữa, kỳ thi nhẹ nhàng này cũng có thể không bắt buộc cho mọi học sinh mà có thể coi như một kỳ thi sơ tuyển vào đại học, cao đẳng (ĐH, CĐ), chỉ bắt buộc đối với những ai muốn thi vào ĐH, CĐ. Còn việc tuyển sinh vào ĐH, CĐ thì cần trả lại cho từng trường. Mỗi trường khi tuyển sinh căn cứ vào  kết quả thi sơ tuyển và học bạ hoặc qua một kỳ thi tuyển nếu trường nào có yêu cầu đào tạo đặc biệt.

Song song với việc đổi mới cách dạy, cách thi cử thì việc xây dựng một chương trình học phổ thông phù hợp là điều cần thiết.

Nhiều giáo sư cho rằng chương trình phổ thông 12 năm như hiện nay là nặng nề và lãng phí. Tuy nhiên, chúng ta không thể giảm tải theo kiểu cắt xén kiến thức mà thay vào đó, cần cải tổ hệ thống giáo dục phổ thông theo cách chấm dứt phương pháp giáo dục đồng loạt, quá nặng với số đông lại quá nhẹ với số có khả năng.

GS. Văn Như Cương dẫn chứng, đối với học sinh THPT, chương trình học 14 môn là quá nặng vì trong đó có những môn không giúp ích gì cho các em trong việc chọn trường, chọn nghề và trong thực tiễn cuộc sống sau này.

Chẳng hạn như những em chọn ngành ngân hàng, tài chính, văn học, xã hội học, báo chí, quản trị kinh doanh thì các môn Sinh học, Hóa học, Vật lý không để làm gì. Ngay cả với sinh viên chuyên ngành tự nhiên về khoa học công nghệ thì yêu cầu giải các phương trình logarite cũng là quá chuyên sâu, quá hàn lâm và kiến thức không được sử dụng trong công việc sau này.

Rồi với những em chủ đích học nghề sau khi tốt nghiệp THPT thì lại càng không nên bị ép buộc học về khai căn, lịch sử thế giới, phân tích địa lý kinh tế, phân tích bình luận tác phẩm văn học kinh điển... do không thiết thực.

“Chúng ta đề cao việc đào tạo toàn diện, nhưng các cụ đã nói nhất nghệ tinh, nhất thân vinh, nên việc bắt các em học dàn đều rồi mỗi thứ biết một chút nhưng thực ra không nắm được gì cả thì hiệu quả thu được sẽ chỉ là con số không”, GS. Nguyễn Minh Thuyết nhận xét.

Giảm thời gian bậc học phổ thông

GS. Hoàng Tụy, GS. Văn Như Cương cũng như nhiều ý kiến khác cho rằng nên rút ngắn cấp THPT xuống còn 11 năm. Trong đó, cấp Tiểu học và THCS vẫn giữ nguyên 9 năm, Còn THPT thì chỉ nên còn 2 năm và tiến hành phân hóa triệt để các em học cái gì mình cần học nghề hay học đại học.

Đồng thời, để có một chương trình học phù hợp với cách dạy-học mới, GS. Nguyễn Minh Thuyết cho rằng “cần bỏ chương trình phân ban bất cập hiện nay, tổ chức lại việc học theo hướng mỗi môn học đều có một chương trình bình thường và một hoặc nhiều chương trình nâng cao, theo nhiều mức độ nâng cao khác nhau, cho phép học sinh tự do lựa chọn chương trình nào hợp sức và hợp sở thích, đồng thời dễ dàng điều chỉnh sự lựa chọn khi thấy cần thiết”.

Với cách học đó, học sinh trung học hướng nghiệp và THPT đều không bị quá tải, vì được học sâu những môn ưa thích và không phải học quá kỹ nhiều thứ mà sau này chẳng bao giờ cần đến.

Đó mới là cách thực tế và hiệu quả giảm tải ở cấp học phổ thông để giải quyết mâu thuẫn vừa giảm tải vừa không ảnh hưởng đến chất lượng. Hơn nữa với những môn học hợp với xu hướng sở thích, học sinh có cơ hội được học đủ sâu để sau khi tốt nghiệp, có đủ hiểu biết tìm được việc làm và nếu xuất sắc thì khi học tiếp lên ĐH hay CĐ có thể học vượt lớp, tiết kiệm thời gian.

“Như vậy sẽ tránh được lãng phí cho cả xã hội lẫn cho từng cá nhân học sinh, bởi lẽ từ 15-18 là độ tuổi vàng, nhiệm vụ của nhà trường là tạo điều kiện cho mỗi cá nhân phát triển đến mức tối đa của mình, chứ không phải chỉ nhằm bảo đảm cho mọi cá nhân một mức tối thiểu đồng loạt như cách dạy hiện nay ở THPT”, GS. Hoàng Tụy nói. 

Nền giáo dục Việt Namhiện cần nhiều thay đổi. Tuy nhiên, cải tổ chương trình học, thay đổi cách học, cách dạy, cách thi cử là những vấn đề phải được quan tâm hàng đầu.

GS. Văn Như Cương tin rằng nếu chúng ta quyết tâm đổi mới một cách đồng bộ, thực chất, chắc chắn chất lượng dạy và học sẽ có những thay đổi căn bản theo hướng một nền giáo dục thực chất, khoa học và hiện đại.